NATO Zirvesi için Ankara’ya gelen ABD Başkanı Donald Trump, Beştepe’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile gazetecilerin sorularını yanıtladığı sırada CAATSA yaptırımlarının kaldırılacağını açıkladı.
Önceki gün bir Türk gazetecinin CAATSA yaptırımlarına ilişkin sorusu üzerine ABD Başkanı Trump, “Yaptırımları kaldıracağımızı söyleyebilirim. Çok yakın çalışıyoruz. Yaptırımları kaldırmanın zamanı. Dostlarımıza yaptırım uygulamak istemiyoruz, bu kadar basit” ifadelerini kullandı.
Peki CAATSA nedir ve yaptırımların kaldırılması süreci nasıl ilerleyecek?
CAATSA’yı kim ne zaman uyguladı?
Tam adı “ABD’nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Yasası” olan CAATSA, Trump’ın ilk döneminde Kongre’den geçmişti.
Bu düzenleme kapsamında Trump, Beyaz Saray’daki ilk döneminde, koltuğunu Joe Biden’a devretmeden günler önce Türkiye’ye yönelik yaptırımları uygulamaya koymuş; böylece bu yasa ile ilk kez bir NATO üyesi ülke hedef alınmıştı.
Türkiye’ye neden yaptırım geldi?
CAATSA yaptırımına Türkiye’nin Rusya’dan hava savunma füzesi S-400 satın alması gerekçe gösterildi.
ABD, S-400’ün üreticisini Ekim 2017’de yaptırım listesine eklemiş, Ankara ise aynı yıl Moskova’ya S-400 siparişi vermişti. Türkiye’nin S-400 alımı Kasım 2015’te bir Rus uçağının Suriye’de düşürülmesiyle patlak veren krizi izliyor.
Washington füzelerin teslim alınması halinde yaptırım uygulanacağına dair uyarılarda bulunuyordu. Nitekim 2019’da ilk bataryalar teslim alındı ve ertesi yıl Trump yaptırım kararını imzaladı.
Türkiye’ye ne yaptırım uygulandı?
CAATSA kapsamında Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) ve dönemin SSB Başkanı İsmail Demir ile üst düzey yetkililer yaptırım listesine eklendi. SSB’ye ABD’den ürün ve teknoloji temini ile Amerikan bankalarının finansman sağlaması yasaklandı. Listede yer alan kişilerin ABD’deki hesaplarının donduruldu ve ülkeye girişleri engellendi.
SSB Türkiye’de Kaan ve Hürjet gibi uçaklar ile Altay tankı, Atak helikopteri, Milgem savaş gemisi projelerini yönetiyor. CAATSA nedeniyle Kaan uçağına motor temini veya başka silahlar için gerek duyulan teknolojilerin transferi sağlanamıyor.
F-35 savaş uçaklarının durumu
Kamuoyunda CAATSA ile birlikte konuşulsa da aslında Türkiye F-35 programından daha önce çıkarıldı. CAATSA açıklanmadan bir yıl önce, 2019’da Türkiye yıllardır ortağı olduğu yeni nesil savaş uçağı projesinin dışında bırakıldı.
Türkiye S-400’ler nedeniyle projeden dışlanmadan önce aslında ilk uçaklarını almış, üzeri Türk bayrağı ile boyanan F-35’lerde eğitim almak üzere Türk pilotlar ABD’ye gitmişti. Ancak S-400 krizi yaşanınca bu uçaklar ABD’de kaldı ve Türkiye’ye hiçbir zaman teslim edilmedi.
Türkiye uzun süredir ABD’den F-35 savaş uçakları almak istiyor. ABD bu uçakları Yunanistan ve İsrail gibi çok sayıda ülkeye satmış durumdaFotoğraf: Olivier Polet/ABACA/picture alliance
Ankara hâlihazırda F-35’ler için 1,4 milyar dolar ödeme yapmış durumda.
Başlangıçta 100 adet alınması planlanan bu uçaklardan şimdi ilk etapta beş adet teslim edilmesi bekleniyor. Erdoğan bugün Beştepe’de Trump ile yaptığı açıklamada, konuğunun “beş uçak için söz verdiğini” söyledi.
CAATSA ve F-35’ler için süreç nasıl işleyecek?
Trump yaptırımları kaldırma ve Türkiye’ye uçakları gönderme sözü verse de bunlar tek başına onun atabileceği adımlar değil.
Trump’ın kararıyla 2019’da Türkiye F-35 programından çıkarıldı, Kongre de 2020 savunma bütçesine Türkiye’ye bu uçakların teslimatını engelleyen bir madde ekledi. Her iki karar da S-400’lerin varlığının F-35’lerin güvenliğini riske atacağı, Rusya’nın bu uçaklara dair istihbarat toplayabileceği gerekçesiyle alındı.
Şimdi Erdoğan ve Trump’ın Ankara’da açıkladığı gibi beş uçağın teslimi için Kongre’den onay alınması zorunlu çünkü yasak bir başkanlık kararnamesine değil, yasaya dayanıyor. Bunun için Trump’ın Kongre’yi S-400’lerin artık risk oluşturmadığına ikna etmesi gerekiyor.
Erdoğan: Bizi izlemeye devam edin
NATO Zirvesi’nin sonunda düzenlediği basın toplantısında Trump ile S-400’ler konusunda bir anlaşmaya varılıp varılmadığı Cumhurbaşkanı Erdoğan’a soruldu.
Reuters’ın “ABD yasası F-35’ler için Türkiye’nin S-400’lere sahip olmamasını şart koşuyor. Türkiye bu yasanın gereğini yerine getirmek için ne yapacak” şeklindeki sorusuna Erdoğan, “Bizi izlemeye devam edin” yanıtını verdi ve başka bir açıklamada bulunmadı.
Üçüncü ülkeye sevk iddiası
ABD’nin tutumu başından beri S-400’ler Türkiye’de oldukça askeri iş birliğinin kısıtlanması yönündeydi. Krizi aşmak için geçmişte S-400’lerin üçüncü ülkelere, örneğin Azerbaycan, Katar, Suriye veya Kuzey Kıbrıs’a sevki gibi öneriler gündeme geldi ancak ne Türk hükümeti ne de adı geçen ülkeler şu ana dek bu yönde bir gelişmeyi teyit etmediler. Bir ara bu sistemlerin Somali’deki Türk üssüne nakledileceği iddiası da basında yer aldı ancak Ankara bu haberleri yalanladı.
Ankara’nın Moskova’ya S-400 siparişi “uçak krizini” izliyorFotoğraf: picturealliance/A. Pavlishak/TASS/dpa
Bu silahın bir üçüncü ülkeye nakli için ayrıca Rusya’nın onayının gerekeceği yorumları da yapılıyor. Bunun kolay olmayacağı değerlendirilirken S-400’ler Türkiye’de oldukça Amerikan Kongresi’nin tutum değiştirip değiştirmeyeceği belirsiz.
TRT Haber Aralık 2017’de Ankara’nın dört adet S-400 bataryası için 2,5 milyar dolar ödeyeceğini yazmıştı.
Trump’ın Kongre’deki Cumhuriyetçiler üzerinde güçlü bir etkisi var ancak Kasım ayında yapılacak ara seçimlerde partisinin çoğunluğu kaybetmesi bekleniyor. Bu da harekete geçmek için Başkan’a çok az zaman bırakıyor.
CAATSA için ise Trump’ın hareket alanı biraz daha fazla ancak yine de yaptırımları tamamen kaldırıp kaldıramayacağı ve bunun için hangi hukuki yolu kullanabileceği net değil. Hukukçular, S-400’lerin artık ABD için bir sorun olmadığına dair Kongre’ye resmi bir bildirimde bulunması hâlinde Trump’ın yaptırımları değiştirme veya geçici olarak durdurma hakkına sahip olduğu yorumunu yapıyor.
Kongre’ye İsrail ve Yunanistan etkisi
Burada da kritik konu, S-400’lerin akıbetine dair Kongre’yi ikna edecek bir formulün bulunup bulunmadığı meselesi.
Ayrıca İsrail ve Yunanistan, Ankara ile F-35 anlaşmasına yüksek sesle itiraz ediyor. Kongre’de çok sayıda kritik ismin, İsrail ve Yunanistan’ın güvenlik kaygıları giderilmedikçe ve Türkiye bu iki ülke ile iyi ilişkiler kurmadıkça Ankara’ya silah satışına karşı çıktığı biliniyor.
Öte yandan F-35’ler konuşulurken Joe Biden yönetiminin satışına yeşil ışık yaktığı F-16’ların teslimat süreci de belirsizlik içinde. Türkiye ön anlaşmadan sonra “yüksek maliyet” gerekçesiyle verdiği siparişi küçültmüş, filodaki eski uçaklar için modernizasyon kiti talebini iptal etmişti. 40 adet yeni uçağa dair üretici firma ile fiyat ve teslimat tarihi gibi konularda henüz nihai uzlaşı sağlanabilmiş değil.
Türkiye’nin mevcut savaş uçağı filosunun oldukça yaşlandığı değerlendiriliyor.
